Blogs

MARIA MAGDALENA – WIE IS ZIJ? WIE IS ZIJ VOOR JOU?

tentoonstelling MM Catharijneconvent, Utrecht, 2021

 

Aan het einde van de tentoonstelling Maria Magdalena in het Catharijneconvent te Utrecht, die door de overweldigende belangstelling inmiddels is verlengd tot en met 9 januari 2022, mag je als bezoeker laten weten wie MM voor jou is. Dat doe je door een wit muntje te werpen in één van de doorzichtige lange smalle buizen met daarboven de benamingen: krachtige vrouw, wonderdoener (healer!) Apostel der apostelen, spiritueel ingewijde, mystica, apostel der apostelen, bekeerde zondares (al dan niet boetvaardig), geliefde van Jezus, kroongetuige

“Krijg ik maar één muntje?”, riep ik bij de kassa. Ik had de buizen al op een video voorbij zien komen en wist dat ik muntjes in alle buizen wilde gooien, alle behalve één natuurlijk: boetvaardige zondares.

Maar ik moest kiezen. En dat voelt raar. Is iemand altijd alleen maar één iets of iemand? Kan iemand niet meerdere rollen hebben, meerdere functies hebben uitgeoefend?

Na Maria, de moeder, heeft nu ook Maria Magdalena een heel eigen tentoonstelling. Hulde aan de initiatiefnemers want inderdaad, het is de hoogste tijd. De hoogste tijd dat er expliciet aandacht wordt besteed aan belangrijke en moedige vrouwen, die eeuwenlang een voetnoot in de (bijbelse) geschiedenis waren.

De tentoonstelling, aldus Trouw, laat een indrukwekkende variatie aan historische, moderne en eigentijdse werken zien. En dat levert bepaald geen eenduidig beeld op. Al die verschillende perspectieven op Maria Magdalena hebben hun plek gevonden in de verbeelding van de mysterieuze Bijbelse vrouw, laat het Catharijneconvent zien"; en de Telegraaf meent: Catharijneconvent zet miskende Maria Magdalena in spotlicht".

Waarom juist nú een tentoonstelling over Maria Magdalena? Conservator Lieke Wijnia legt uit waarom de tijd daar rijp voor is: “Maria Magdalena houdt de gemoederen al 2000 jaar bezig, “aldus de tekst op de website van het museum. Ze heeft vele gezichten, ze is mysterieus. Wat men haar toedicht gaat van kroongetuige, via zondares tot feminist. Ze wordt, aldus het museum, “geassocieerd met de vermenging van seksualiteit, sensualiteit en zonde; een baken van hoop en een feministisch icoon. En was ze nu wel of niet getrouwd met Jezus?” – smoorverliefd zelfs, verderop in een van de wervende teksten. “Wij zijn benieuwd: wie is Maria Magdalena voor jou? Een vrouw van lichte zeden, de apostel der apostelen of misschien wel de echtgenote van Jezus?”

Wat is de beeldvorming door de eeuwen heen over deze mysterieuze vrouw? Dat is, als ik de aankondiging begrijp, de insteek van deze tentoonstelling. Aan de hand van topstukken uit de eigen collectie en een paar bijzondere bruiklenen uit andere, soms buitenlandse, musea – vanaf de 11e eeuw tot de meest moderne van vandaag de dag.  Wat zie je als je oog in oog met MM staat?

Wie is jouw Maria Magdalena? nodigt Lieke Wijnia, de conservator, ons dan ook uit. Oftewel, welk beeld van deze vrouw met de vele gezichten spreekt ons het meeste aan?

Die vele gezichten trekken aan ons voorbij als we door de tentoonstelling lopen.

De tentoonstelling is zéér educatief, met verschillende video-opnamen tussen de kunstwerken, hedendaagse beeldende kunst en producten uit de populaire cultuur in, waarin coryfeeën hun theorieën uit de doeken doen en hun meningen uiteenzetten. Manuela Kalsky, hoogleraar Religie & Samenleving, Paul van Gent, hoogleraar Kerkgeschiedenis, Herman Pley, cultuurhistoricus, Jacob Slavenburg, cultuurhistoricus en Annine van der Meer, auteur, godsdiensthistoricus. Herman Pley mag de spits afbijten, de tentoonstelling ‘openen’, ons uitnodigen Maria Magdalena te leren kennen.

Allen geven aan hoe ze Maria Magdalena zien, waarbij ze zich ondersteunen door verschillende bronnen.

Er valt, kortom, veel te beluisteren, te horen en te zien.

Op die manier informeert het museum ons over de vele manieren waarop er werd en wordt gekeken naar Maria Magdalena. En, zoals de aankondiging aangeeft, dat is een heel spectrum. “Maria Magdalena is steeds een spiegel van de tijd.” Dat is een interessante uitspraak, van de conservator, want dat heeft best consequenties.

Wat trekt er aan ons voorbij aan ‘gezichten van de Magdalena’. Waar te beginnen? Wat mij opvalt, als ik door de zalen ga, is dat, waar de geïnterviewde wetenschappers soms ferme taal spreken, de tentoonstelling zelf aan de brave kant blijft, alles blijft – natuurlijk? - keurig binnen de christelijke interpretatie.

Tranen van berouw

Zelfs als ze rouwt, bij het kruis, huilt ze niet alleen tranen van verdriet, maar ook van berouw. Het staat er gewoon, in het begeleidend tekstje aan de muur. Tot twee keer aan toe:

“Ze huilt tranen van verlies én berouw. […] tranen als voorbeeld voor gelovigen die hun leven willen beteren.” (schilderij van Van Oostsanen)

“De tranen van MM laten haar verdriet om Jezus zien, maar benadrukken ook het berouw dat ze voelt over haar zonden” (betraande MM, beeldje (deel van een groter kunstwerk, eind 15e eeuw).

   Jacobus van Oostsanen, circa 1529, het tranendal van MM

Een tranendal, ja, net als het leven op aarde, zo’n tranendal. En als je maar veel genoeg huilt, van berouw dan, word je beloond met een ontmoeting met de verrezen Jezus.

Dat MM huilt om haar Yeshua lijkt mij begrjjpelijk, maar van berouw? Waar haal je dat vandaan? Welk berouw? Waarom? Is het niet inmiddels duidelijk dat ze níet de boetvaardige zondares is waarmee de Roomse Kerk haar eeuwenlang heeft bezoedeld, maar juist de Apostel der apostelen, nu ook erkend met een officiële kerkelijke feestdag, op háar dag: 22 juli?

Dus vanwaar zo’n tekst naast zo’n schilderij? Is dit de interpretatie van de schilder? Zo ja, moet daar dan niet eens een schrijven van het museum bij, van de samenstellers van deze tentoonstelling?

Graag zet ik hier de Bewening van Gerard David, midden 15e/begin 16e eeuw (National Gallery, Londen) naast. Hier zie je hoe Maria Magdalena Yeshua liefdevol verzorgt, waarbij zij zijn voeten aanraakt.

De kleuren van Maria Magdalena

We zien dat rood aan Johannes wordt gegeven. Zo meende ik op het schilderij van Van Oostsanen (“      “MM als een 16e eeuwse fashionista, in een vlammend rode jurk met een gouddraad bestikte onderrok”)MM te hebben gevonden in de in het rood geklede persoon die achter een geknielde moeder Maria zit en haar handen liefdevol op haar schouders legt. Dat déze persoon MM is en niet de geknielde dame in goudbrokaat. Maar dat klopt natuurlijk niet, zoals een vriendelijke geestelijke die meeluistert met mijn betoog mij ook aangeeft; en MM wordt ook op een schilderij verderop in het goudbrokaat afgebeeld en de persoon in het rood is Johannes.

Zo zien we Johannes op verschillende schilderijen terugkomen: gekleed in het rood. Op de vaste expositie van het museum hangt een schilderij waar de jongeling opnieuw schittert in het rood. Daarnaast is hij aan de voorzijde zo breed van omvang dat je denkt dat die persoon zwanger is. Bovendien heeft hij zijn gordel in een isisknoop gebonden. Natuurlijk is dit Johannes maar wel met verschillende kenmerken van MM. Ook een manier om iemand uit het bewustzijn te schrijven……

Abraham Bloemaert, 1629.